اسماعيل بن محمّد بن اسماعيل بن جعفر الصّادق و يكنى بابى الحسين و هو كتاب مفيد و قد غبرت زمانا اظنّ انه قائل ما انا حاكيه حتّى رأيت محمّد بن اسحاق النّديم فى كتاب الفهرست ذكر هذا الكلام بنصّه و عزاه الى ابى عبد اللّه بن رزام و انّه ذكره فى كتابه الّذى ردّ فيه على الإسماعيليّة « 1 » » ، انتهى . اطّلاعاتى كافى از احوالات اين شريف اخو محسّن به دست نيامد و تاريخ وفات او نيز معلوم نشد ولى چون شهاب الدّين احمد بن عبد الوهّاب نويرى متوفّى در سنهء 733 در كتاب نهاية الأرب فى فنون الأدب فصل مبسوطى راجع به قرامطه و تاريخ مفصّل خروج آن طايفه و جنگ‌هاى متواتر و متوالى ايشان با خلفاء بنى عبّاس و فاطميّين تا حوادث سنهء سيصد و شصت و سه به اسم و رسم از همين شريف اخو محسّن ما نحن فيه نقل كرده است « 2 » پس واضح است كه شريف مذكور تا سنهء مزبوره يعنى تا سال 363 به نحو قطع و يقين در حيات بوده است ، و زياده برين از احوال او چيزى معلوم نشد . از آنچه گذشت واضح شد كه ابن النّديم و نويرى و مقريزى معلومات مبسوط و مفصّلى را كه در خصوص اسماعيليّه و قرامطه و فاطميّين به دست مىدهند مستقيما از دو مأخذ بسيار قديمىترى يعنى از دو تأليف مفقود ابو عبد اللّه بن رزام كوفى و شريف اخو محسّن دمشقى در ردّ بر اسماعيليّه اخذ كرده‌اند منتهى اينكه صاحب الفهرست از كتاب ابن رزام اقتباس نموده و نويرى و مقريزى از كتاب شريف اخو محسّن . اثرى از اين دو كتاب مهمّ امروز در ميان نيست و هر دو ظاهرا به كلّى از ميان رفته‌اند ولى از مقايسهء فصول طويلى كه مؤلّفين ثلاثهء مذكور از آن دو كتاب نقل كرده‌اند با ساير كتب تواريخ چنين به نظر مىآيد كه مأخذ عمدهء اغلب اطّلاعات راجع به اوايل امر اسماعيليّه به قلم مخالفين ايشان از اهل سنّت و جماعت ظاهرا همين دو شخص مزبور يعنى ابن رزام و

--> ( 1 ) - اتّعاظ الحنفاء للمقريزى ص 11 - 12 . ( 2 ) - اين فصل كمابيش قريب 35 ورق يعنى صفحه است از نهاية الأرب نسخهء خطّى كتابخانهء ملّى پاريس ( 1576 Arabe ) ورق 47 - 81 ، و اشاره به سنهء 363 در اين ورق اخير است . - قسمت بزرگى ازين فصل راجع به دعوة القرامطة مقريزى نيز در خطط ج 2 ص 227 - 235 ولى بدون تصريح به مأخذ نقل كرده است . و اين قسمت را سيلوستر دساسى و پل كازانوا دو مستشرق مشهور فرانسوى هركدام علىحده به فرانسه ترجمه كرده‌اند به اضافهء بعضى تحقيقات و فوائد . و عنوان اين دو ترجمه براى كسى كه درين موضوع طالب رجوع به كتب اروپائيان باشد از قرار ذيل است : Silvestre de Sacy , Expose de la religion des Druzes , Paris 1838 , Vol . I , pages lxxiv - Cxlvii . - Paul Casanova , La doctrine secrete des Fatimides d'Egypte , Le Caire , 1920 - 1921 , Pages 9 - 34 du tirage a part .